De Eerste Kamer debatteerde dinsdag 2 juni over een initiatiefwetsvoorstel van de Tweede Kamer dat conversiehandelingen, ook wel homogenezing genoemd, strafbaar wil stellen. Namens de Tweede Kamer verdedigden twee indieners, Wieke Paulusma (D66) en Benthe Becker (VVD), het voorstel. Minister Van Weel van Justitie en Veiligheid adviseerde de Kamer namens het kabinet over het wetsvoorstel. De senaat stemt dinsdag 9 juni over het wetsvoorstel en de ingediende motie.
Alle woordvoerders waren het eens dat conversiehandelingen zoals shocktherapie en medicijnen, met als oogmerk het onderdrukken van de gender- of seksuele identiteit, onaanvaardbaar zijn en nu ook al strafbaar.
De voorstanders van dit wetsvoorstel wezen op de grote schade die alle conversiehandelingen, dus ook andere dan de bovengenoemde, toebrengen aan de mensen die ze ondergaan. Soms leiden deze handelingen zelfs tot zelfmoord. Daarom vinden de voorstanders dat het strafbaar stellen nodig is, zelfs als dat betekent dat grondrechten zoals de vrijheid van geloofsovertuiging daarmee onder druk komt te staan.
Omdat bepaalde handelingen al strafbaar zijn, zagen de tegenstanders de noodzaak voor dit wetsvoorstel niet. Voor hen staat deze strafbaarstelling gelijk aan vrijheidsbeperking. Om die reden verzetten zij zich tegen dit voorstel. Bovendien vinden zij begrippen als 'stelselmatig' en 'indringend' te weinig uitgewerkt in het wetsvoorstel. Ze vroegen daarom of het wetsvoorstel wel uitvoerbaar en handhaafbaar is.
Dit initiatiefvoorstel van de Tweede Kamerleden Paulusma (D66), Becker (VVD), Westerveld (GroenLinks-PvdA), Dobbe (SP) en Kostic (PvdD) wil conversiehandelingen strafbaar stellen. Het gaat om het stelselmatig en indringend willen veranderen of onderdrukken van de seksuele gerichtheid of genderidentiteit tot de heersende norm.
Hierbij gaat het enerzijds om een verbod op het beroepsmatig of in organisatieverband uitvoeren van de voornoemde handelingen bij een minderjarige dan wel van een meerderjarige in een kwetsbare situatie. Anderzijds gaat het om een verbod op het aanbieden van de voornoemde handelingen. Daarbij maken de initiatiefnemers een onderscheid tussen het rechtstreeks aanbieden en het openlijk aanbieden van de voornoemde handelingen.
Met de leeftijdsgrens en het opsplitsen van het verbod in uitvoeren en aanbieden willen de initiatiefnemers recht doen aan zowel de kwetsbaarheid als de autonomie van de personen die in aanraking komen met conversiehandelingen.
Er is een motie ingediend:
-
-De motie-Schalk c.s. over aanhouden van de behandeling van het wetsvoorstel tot na een extra voorlichting door de Raad van State. De minister heeft de motie ontraden.
GroenLinks-PvdA: Voldoende afgebakend
Senator Veldhoen zei dat in het wetsvoorstel voldoende is afgebakend wat strafbaar is: het gaat om handelingen die over een langere tijd en op stelselmatige wijze plaatsvinden. Voor haar fractie is deze inperking van grondrechten gerechtvaardigd en ten dienste van de bescherming van kwetsbare personen. Het Nederlands wetsvoorstel komt tegemoet aan wat de Europese Unie vraagt, en is conform een recente verklaring van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa. Maar, zo zei zij, met alleen wetgeving zijn we er niet, er is flankerend beleid nodig.
D66: Spreekrecht slachtoffers
Senator Dittrich sprak mede namens de fracties Van Gasteren en Van de Sanden. Hij zei dat de initiatiefnemers een norm stellen en een streep trekken. Niemand mag voor een ander bepalen dat diegene zichzelf niet kan zijn. Voorkomen is beter dan achteraf proberen te herstellen. Hij wees op de traumatische gezondheidsgevolgen voor betrokkenen, tot zelfmoord aan toe. Ook hij wees op flankerend beleid. Wat betreft de juridische gevolgen vroeg hij de minister naar de invulling van het spreekrecht voor de slachtoffers.
BBB: Ondermaats
Volgens senator Marquart Scholtz biedt wettelijke strafbaarstelling ruimte voor ingrijpende vrijheidsbeperking. Strafbaarstelling is een ultimum remedium , alleen toegestaan als lichtere middelen tekortschieten. De wetgever mag strafrecht niet gebruiken om louter een eigen moraal aan de samenleving op te leggen. Hij noemde de kwaliteit van de wet 'ondermaats'. Het ongewenste gedrag zou op een andere manier moeten worden geadresseerd. Het is niet per se laakbaar om seksuele gerichtheid proberen te veranderen. Wel als dat onder dwang gebeurt, zei hij.
PVV: Vage grens
Senator Bezaan zei dat de initiatiefnemers rekkelijke taal gebruiken. Ze vroeg wanneer serieus ouderadvies overgaat in indringend? Wanneer is iets alleen oproepen tot reflectie en wanneer is het stelselmatig en dwingend? Als de grens zo vaag is, durven ouders, dominees of vrijwilligers niet kritisch te zijn. Dan treedt volgens Bezaan zelfcensuur op in de meest private sfeer van ons leven. Ze vroeg hoe het Openbaar Ministerie moet bewijzen wat iemands oogmerk was.
CDA: Kwaliteitstoets
Senator Doornhof wees erop dat conversiehandelingen erg schadelijk kunnen zijn, maar dat volwassenen er zelf voor kiezen. Ook hij vroeg of de ellende die conversiehandelingen kunnen veroorzaken, bestreden moet worden via het strafrecht? De CDA-fractie snapt dat de Tweede Kamer in meerderheid naar dit instrument wilde kijken. De Eerste Kamer doet vervolgens een kwaliteitstoets. Die toets moet worden afgezet tegen het vertrekpunt: dat conversiehandelingen ernstige schade kunnen toebrengen.
VVD: Normstelling en bescherming
Senator Van der Linden zei dat de noodzaak van de wet is dat conversiehandelingen zich onttrekken aan de klassieke categorieën in het strafrecht. Reflectie en bezinning zijn door de Tweede Kamer expliciet buiten de reikwijdte van de wet geplaatst. Het gaat om twee dingen: normstelling en bescherming. Wetenschappelijk is bewezen dat conversie schadelijk is. Dat rechtvaardigt ingrijpen. Godsdienstvrijheid vindt haar grens waar doelgerichte druk wordt uitgeoefend met als doel iemands identiteit te veranderen.
ChristenUnie: Welke lacune wordt hiermee gevuld?
Senator Talsma sprak mede namens de Fractie-Walenkamp. Ook zij zijn tegen conversietherapie, maar vroegen welke strafwaardige conversiehandelingen met dit wetsvoorstel onder het strafrecht worden gebracht. Welke lacune wordt hiermee gevuld? Waar raakt dit aan vrijheid van godsdienst en vrijheid van meningsuiting? Verwachtingen kunnen worden gewekt die in de praktijk niet waargemaakt kunnen worden. Hoe denken initiatiefnemers dit te voorkomen?
SP: Grondrechten gaan gepaard met grenzen
Senator Janssen zei dat grondrechten onvermijdelijk gepaard gaan met grenzen. De vraag is waar je die grens legt. Er is in seksuele gerichtheid, of genderidentiteit, voor de wet geen rangorde. Conversietherapieën bestaan om religieuze redenen. Als hulp alleen gericht is op genezing of verlossen, dan wordt een grens overschreden. Het uitgangspunt moet zijn dat grondrechten beschermd worden. We moeten ons inzetten voor de waardigheid van de mens, aldus Janssen.
PvdD: Noodzaak is duidelijk
Ook senator Nicolaï zei dat een grens moeten worden getrokken bij stelselmatige of indringende conversiehandelingen. De vraag of voldoende duidelijk is wat strafbaar is, is volgens hem voldoende beantwoord door de initiatiefnemers. Hij maakte bezwaar tegen uitspraken dat het bestaande strafrecht al voldoende zou zijn. De initiatiefnemers en de regering hebben laten zien dat dat niet het geval is. Deze wet zal niet altijd eenvoudig te handhaven zijn, maar dat is geen reden om het recht te laten zwijgen, besloot Nicolaï.
SGP: Waar ligt de grens bij 'onderdrukkend'?
Senator Schalk vroeg wat er gebeurt als een hulpverlener adviseert om nog geen transitiestappen te zetten. De grens van 'onderdrukkend' is niet te trekken. Wat is de toegevoegde betekenis van het verbieden van onderdrukken? Aan de minister vroeg hij hoe hij kijkt naar de invulling van stelselmatigheid. De inzet van strafrecht is een ultimum remedium , daar grijp je niet zomaar naar. Het lijkt of alleen bevestiging van identiteit is toegestaan en dat het bevragen van genderidentiteit strafbaar wordt.
Volt: Europees burgerinitiatief
Senator Hartog stelde de Europese dimensie centraal. Meer dan een miljoen burgers hebben via een Europees burgerinitiatief gevraagd om een verbod op conversiehandeling. Hij vroeg wat de minister gaat doen richting de Europese Commissie als dit wetsvoorstel wordt aangenomen? Op dit moment hebben acht lidstaten vergelijkbare wetten aangenomen. Weet de minister waarom er geen verbod is in de Scandinavische landen?
Visseren-Hamakers: Niet te onderschatten stap
Volgens senator Visseren-Hamakers heeft niemand het recht iemand te dwingen te veranderen wie hij is. De strafbaarstelling van conversiehandelingen is een niet te onderschatten stap. Het wetsvoorstel sluit aan bij verdragen en wetgeving in andere landen. Ze vroeg wat de stand van zaken is van de uitvoering van een motie om een steunpunt voor slachtoffers in te richten. Welk flankerend beleid zien de initiatiefnemers en de minister, naast zo'n steunpunt?
Beantwoording initiatiefnemers Paulusma en Becker
Tweede Kamerlid Paulusma zei dat de indieners met deze wet mensen willen beschermen tegen conversiepraktijken, beter bekend als homogenezing. Want dat gebeurt nog steeds, ook met minderjarigen. Ze kon zich inleven dat sommige partijen geloofsovertuiging wilden uitsluiten. Maar, zei zij, wetenschappelijk onderzoek laat consequent zien dat dergelijke interventies grote schade toebrengen.
Het enkel uitspreken van een geloofsovertuiging is niet strafbaar. Wanneer vervolgens conversiehandelingen worden aangeboden, kan sprake zijn van een strafbare handeling. Voor strafbaarstelling moet het gaan om handelingen die stelselmatig worden verricht met als oogmerk om seksuele gevoelens te onderdrukken. Meerderjarigen die conversiehandelingen willen blijven ondergaan, kunnen dat doen. Uitgangspunt is dat grondrechten worden gewaarborgd.
Dit voorstel gaat niet over ouders. Deze wet vormt geen beperking voor genderzorg. Het wetsvoorstel verbiedt het stellen van vragen niet, maar gaat om stelselmatige en indringende druk met als oogmerk genderidentiteit of seksuele identiteit te veranderen of te onderdrukken.
Tweede Kamerlid Becker zei dat het wetsvoorstel geen aanval is op de geloofsvrijheid. Daarom is gezocht naar een zorgvuldige balans. De Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa, het Europees Parlement en de Europese Commissie hebben een oproep gedaan om conversiehandelingen te verbieden. Een aantal lidstaten ging Nederland al voor. Met dit wetsvoorstel kan Nederland gehoor geven aan de oproep vanuit Europa.
Het spreekrecht voor slachtoffers is vastgelegd, zodat zij de gevolgen van conversiehandelingen aan de rechter kunnen vertellen. De indieners vonden het opnieuw voorleggen aan de Raad van State niet nodig omdat het doel en de strekking van het wetsvoorstel niet zijn veranderd.
Kerkgenootschappen mogen nog steeds wat vinden van seksuele of genderidentiteit. Afkeuren is iets anders dan veroordelen. Als ouders opzettelijk, willens en wetens, hebben ingestemd, dan moet het Openbaar Ministerie in voorkomende gevallen kunnen besluiten tot vervolging. Dat sluiten de indieners niet uit.
Beantwoording minister Van Weel van Justitie en Veiligheid
Voor het kabinet past dit wetsvoorstel bij de bredere doelstelling van het coalitieakkoord. Het Openbaar Ministerie heeft aangegeven dat de voorgestelde strafbepaling voldoende handvatten biedt voor vervolging. Over de uitvoering verwacht de rechtspraak dat de impact voor de gehele rechtspraak gering zal zijn. Uit de wettekst blijkt duidelijk waarop de strafbaarstelling zich richt.
Slachtoffers kunnen van hun mondelinge spreekrecht gebruik maken. Belangrijk dat slachtoffers ondersteuning kunnen krijgen die zij nodig hebben. Er bestaan al steunpunten en zo nodig kunnen slachtoffers doorverwezen worden, bijvoorbeeld naar Slachtofferhulp Nederland, maar ook naar de GGZ. MIND, een onafhankelijke organisatie voor psychische gezondheidszorg, heeft verschillende steunpunten. En natuurlijk zijn er ook de huisartsen. Het kabinet komt met een brief over flankerend beleid.
Civielrechtelijke maatregelen, zoals een contactverbod, zitten niet in het wetsvoorstel, maar kunnen daar wel uit voortvloeien. De rechter kan daartoe besluiten. Als de wet wordt aangenomen, zal die ook gelden op de BES-eilanden. Het kabinet vindt het belangrijk dat mensen op de BES-eilanden dezelfde bescherming krijgen als in Europees Nederland. Voor het kabinet is dit wetsvoorstel de leidraad bij de standpuntbepaling over de vragen vanuit de Europese Unie.